Obrona konieczna

Co to jest obrona konieczna? Definicja i warunki

Wielu moich Klientów, którzy trafiają do kancelarii po bójce lub szarpaninie, jest autentycznie zdziwionych, że postawiono im zarzuty. „Przecież to on zaczął!” – słyszę to niemal za każdym razem. Niestety, w prawie karnym sytuacja rzadko jest czarno-biała od samego początku, a organy ścigania muszą zweryfikować każdą wersję wydarzeń. Aby Twoje działanie zostało uznane za legalną obronę konieczną, muszą zostać spełnione sztywne warunki określone w Kodeksie karnym.

Fundamentem jest wystąpienie zamachu. Nie chodzi tu o zamach terrorystyczny, ale o każde zachowanie człowieka, które narusza dobro chronione prawem. Może to być cios pięścią, próba wyszarpania torebki, włamanie do mieszkania czy dewastacja Twojego samochodu. Prawo mówi jasno: nie ma obowiązku ucieczki. Masz prawo odeprzeć atak. Jest to tak zwany kontratyp – czyn, który normalnie byłby przestępstwem (np. uderzenie kogoś i złamanie mu nosa), przestaje nim być, bo działałeś w celu ochronnym.

Aby jednak powołać się na ten przepisz, zamach musi być:

• Bezpośredni – to absolutnie kluczowe dla Twojej wolności. Atak musi dziać się „tu i teraz” albo być nieuchronny za ułamek sekundy. Jeśli ktoś grozi Ci, że „dopadnie Cię jutro”, a Ty uderzysz go dzisiaj prewencyjnie – to nie jest obrona konieczna. To samosąd. Jeśli napastnik ucieka, a Ty go gonisz i bijesz – to też nie jest obrona, bo zamach już ustał.
• Bezprawny – nie możesz bronić się przed działaniami zgodnymi z prawem. Przykładowo: jeśli policja dokonuje legalnego zatrzymania (nawet z użyciem siły), nie możesz ich bić, twierdząc, że to obrona konieczna. Funkcjonariusz działający w granicach prawa korzysta z ochrony.

Czy można użyć noża przeciwko pięściom? (Współmierność obrony)

To jedno z najczęstszych pytań na konsultacjach: „Mecenasie, czy jeśli on atakuje mnie gołymi rękami, to ja mogę użyć gazu, pałki albo noża?”. Odpowiedź brzmi: tak, ale z zachowaniem umiaru. Polskie prawo nie wymaga, abyś toczył z napastnikiem rycerski pojedynek na równe bronie. Jeśli jesteś słabszy fizycznie, zaatakowany przez grupę lub po prostu boisz się o swoje życie, masz prawo użyć środków, które zapewnią Ci przewagę i skuteczną obronę.

Sąd Najwyższy wielokrotnie wskazywał, że osoba napadnięta nie musi zastanawiać się nad doborem narzędzia, jeśli działa pod presją czasu. Masz prawo użyć tego, co masz pod ręką, byleby powstrzymać atak. Jednakże pojawia się tu pojęcie współmierności. Sposób obrony musi być dopasowany do stopnia niebezpieczeństwa.

Przykład? Jeśli dziecko kradnie jabłka z Twojego sadu (zamach na mienie o małej wartości), a Ty strzelasz do niego z wiatrówki celując w oko – to jest rażąca niewspółmierność. Ryzykujesz wtedy odpowiedzialność za spowodowanie uszczerbku na zdrowiu. Ale jeśli ten sam złodziej rzuca się na Ciebie z siekierą – strzał, użycie noża czy uderzenie ciężkim narzędziem będzie w pełni uzasadnione. Wszystko zależy od kontekstu sytuacji, a nie tylko od rodzaju użytego narzędzia.

Przekroczenie granic obrony koniecznej – co to oznacza?

Zdarza się, że w stresie i panice posuniemy się za daleko. Prawo karne nazywa to przekroczeniem granic obrony koniecznej (tzw. eksces). Może on przybrać dwie formy:

• Eksces intensywny – gdy zastosujesz sposób obrony drastycznie nieproporcjonalny do zagrożenia (np. wielokrotne dźgnięcie nożem napastnika, który tylko Cię popchnął i nie miał broni). Skutkiem może być spowodowanie ciężkich obrażeń lub śmierć.
• Eksces ekstensywny – gdy bronisz się za wcześnie (zanim atak realnie nastąpił) lub za późno (gdy napastnik już ucieka, a Ty go gonisz).

Co wtedy? Czy idziesz do więzienia? Niekoniecznie. Sąd może w takim wypadku zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia. Co więcej, istnieje „święty Graal” obrony koniecznej – art. 25 § 3 Kodeksu karnego.

Przepis ten mówi, że nie podlega karze ten, kto przekracza granice obrony koniecznej pod wpływem strachu lub usprawiedliwionego wzburzenia wywołanego zamachem. To bardzo ważna linia obrony w mojej pracy. Emocje, stres i dynamika zdarzenia są naturalne. Jeśli udowodnimy, że Twoja reakcja (nawet przesadzona) wynikała z paniki i instynktu przetrwania, możesz uniknąć wyroku skazującego, mimo że formalnie doszło do przekroczenia granic.

Mój dom to moja twierdza – nowe przepisy

W ostatnich latach przepisy zostały zliberalizowane w odniesieniu do obrony w miejscu zamieszkania. Dodano art. 25 § 2a k.k., który rozszerza ochronę osoby broniącej się we własnym domu, mieszkaniu czy na ogrodzonym terenie. Zgodnie z tym przepisem, nie podlega karze ten, kto przekracza granice obrony koniecznej, odpierając zamach polegający na wdarciu się do tych miejsc, chyba że przekroczenie było rażące.

Oznacza to, że naruszenie miru domowego przez napastnika daje Ci znacznie szersze pole manewru niż na ulicy. Ustawodawca uznał, że we własnym domu masz prawo czuć się absolutnie bezpiecznie, a stres związany z włamaniem jest gigantyczny. Sąd z automatu ma przyjmować, że Twoje działanie było usprawiedliwione, chyba że zrobisz coś absolutnie drastycznego (np. egzekucja obezwładnionego i skrępowanego włamywacza). To ważna zmiana, która zdejmuje z domowników paraliżujący lęk przed konsekwencjami prawnymi obrony rodziny.

Obrona konieczna a udział w bójce – gigantyczna różnica

To jest punkt, na którym wykłada się najwięcej linii obrony budowanych samodzielnie przez podejrzanych. Musisz zrozumieć zasadniczą różnicę między obroną konieczną a bójką. W bójce obie strony są jednocześnie napastnikami i obrońcami – „wymieniają ciosy”, dążą do konfrontacji. W takim przypadku nikt nie może powołać się na obronę konieczną (chyba że jedna osoba chce się wycofać, a druga jej nie pozwala i nadal atakuje).

Jeśli dobrowolnie staniesz do walki (np. odpowiesz na wyzwanie „chodź na solo!”), a potem przegrasz lub zrobisz krzywdę rywalowi, prokurator zakwalifikuje to jako udział w bójce. Jest to przestępstwo, za które odpowiadają wszyscy uczestnicy starcia. Aby mówić o obronie koniecznej, musi być wyraźny, dający się udowodnić podział ról: agresor i ofiara, która jedynie odpiera atak. Dlatego tak ważne jest, aby w trakcie składania wyjaśnień nie używać sformułowań sugerujących wzajemność („No to ja mu oddałem, żeby zobaczył jak to jest”), a skupić się na odparciu zagrożenia („Uderzyłem go, bo mnie dusił i traciłem przytomność”).

Jak wygląda postępowanie i na co uważać?

Po incydencie machina urzędnicza rusza powoli, ale nieuchronnie. Najpierw są etapy postępowania karnego przygotowawczego (dochodzenie lub śledztwo). To tutaj decyduje się Twój los. Często osoba, która się broniła, początkowo słyszy zarzut uszkodzenia ciała, bo napastnik ma np. złamaną rękę i zgłosił to na policję. To standardowa procedura – prokurator musi postawić zarzut, by móc go zweryfikować procesowo.

Twoim zadaniem (i Twojego adwokata) jest wykazanie, że działałeś w ramach kontratypu. Składając przesłuchanie jako podejrzany, masz prawo przedstawić swoją wersję, ale masz też prawo milczeć. Warto też rozważyć – jeśli są ku temu podstawy – złożenie formalnego zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa przez napastnika (np. napaści, gróźb, naruszenia miru). Dzięki temu zyskujesz w sprawie również status pokrzywdzonego, co daje wgląd w akta i większą inicjatywę dowodową.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania