Właściwość sądu karnego – reguły pomocnicze.

Kiedy zasada ogólna nie wystarcza? Problem z „miejscem czynu”

W prawie karnym obowiązuje „święta” zasada (zapisana w art. 31 k.p.k.), o której pisałem już przy okazji omawiania właściwości miejscowej sądu karnego. Mówi ona prosto: sprawę rozpoznaje sąd, w którego okręgu popełniono przestępstwo. Wydaje się logiczne, prawda? Jeśli kradzież miała miejsce we Wrocławiu, sądzi sąd we Wrocławiu.

Problem pojawia się jednak w dzisiejszych czasach coraz częściej. Co w sytuacji, gdy:

• Przestępstwo popełniono w Internecie (np. oszustwo na portalu aukcyjnym lub hejt), a sprawca działał z nieustalonego miejsca, używając serwerów w Panamie?
• Przestępstwo jest „rozciągnięte” w czasie i przestrzeni (np. niealimentacja, gdy sprawca ciągle się przemieszcza)?
• Do czynu doszło w pociągu relacji Szczecin-Przemyśl i nikt nie wie, czy cios zadano w województwie wielkopolskim czy łódzkim?

W takich momentach „miejsce popełnienia czynu” jest albo niemożliwe do ustalenia, albo tak niejasne, że paraliżowałoby to pracę wymiaru sprawiedliwości. Dlatego Kodeks postępowania karnego (k.p.k.) wprowadza reguły pomocnicze (art. 32 k.p.k.). To one ratują sytuację, wskazując konkretny sąd, który ma zająć się sprawą.

Art. 32 k.p.k. – Trzy kryteria ustalania sądu

Gdy nie można ustalić miejsca popełnienia przestępstwa, ustawodawca daje nam trzy alternatywne „kotwice”. Sądem właściwym jest sąd, w którego okręgu:

1. Ujawniono przestępstwo.
2. Ujęto oskarżonego.
3. Oskarżony przed popełnieniem przestępstwa stale mieszkał lub czasowo przebywał.

Przyjrzyjmy się im bliżej, bo diabeł tkwi w szczegółach.

1. Miejsce ujawnienia przestępstwa

To najczęstsza podstawa w sprawach internetowych. „Ujawnienie” to moment, w którym organ ścigania (Policja lub Prokuratura) dowiedział się o przestępstwie. Zazwyczaj jest to miejsce, gdzie pokrzywdzony składa zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa. Jeśli idziesz na komisariat we Wrocławiu zgłosić oszustwo internetowe (nieznanego sprawcy), to właśnie Wrocław staje się miejscem ujawnienia.

2. Miejsce ujęcia oskarżonego

Chodzi tu o fizyczne zatrzymanie osoby podejrzanej. Może to być zatrzymanie przez Policję, ale też tzw. ujęcie obywatelskie. Jeśli sprawca uciekał przez pół Polski i został złapany w Katowicach – sąd w Katowicach może stać się właściwy do rozpoznania sprawy, nawet jeśli do końca nie wiemy, gdzie dokładnie doszło do czynu.

3. Miejsce zamieszkania lub pobytu

To kryterium jest często stosowane, gdy znamy tożsamość sprawcy, ale nie znamy miejsca czynu. Chodzi o miejsce, gdzie oskarżony mieszkał przed popełnieniem przestępstwa. To logiczne ułatwienie – zazwyczaj tam znajdują się świadkowie czy dowody związane z jego osobą.

Wyścig z czasem, czyli zasada wyprzedzania

Możesz zapytać: „Mecenasie, a co jeśli pasują wszystkie trzy reguły naraz?”. Załóżmy, że przestępstwo ujawniono w Warszawie, sprawcę zatrzymano w Łodzi, a mieszka on w Poznaniu. Każde z tych miast teoretycznie mogłoby prowadzić sprawę zgodnie z art. 32 § 1 k.p.k.

Tutaj wchodzi zasada nadrzędna: decyduje to, gdzie najpierw wszczęto postępowanie przygotowawcze. Nie chodzi o moment złożenia zawiadomienia, ale o moment formalnego wydania postanowienia o wszczęciu śledztwa lub dochodzenia (ewentualnie moment postawienia zarzutów lub przesłuchania osoby podejrzanej, jeśli czynności te wykonano przed formalnym wszczęciem w trybie art. 308 k.p.k.).

To dlatego czasami, jako obrońca oskarżonego, analizuję akta pod kątem dat i godzin. Jeśli sprawa trafiła do sądu w Gdańsku, ale postępowanie wszczęto o godzinę wcześniej w Krakowie – można skutecznie podważyć właściwość sądu.

Co z przestępstwami za granicą lub na statku?

A co jeśli czyn popełniono poza granicami Polski, ale sprawca ma odpowiadać przed polskim sądem? Tutaj reguły są jeszcze bardziej precyzyjne:

• Polskie statki wodne i powietrzne: Jeśli przestępstwo popełniono na polskim statku lub w samolocie, właściwy jest sąd macierzystego portu tego statku. Jeśli portu nie ma (lub jest nieznany) – stosujemy sąd dla Warszawy-Śródmieścia.
• Czyn za granicą: Jeśli Polak popełnił przestępstwo np. w Niemczech i wrócił do kraju, sądzi go sąd właściwy dla jego miejsca zamieszkania w Polsce. Jeśli nie ma miejsca zamieszkania – miejsce pobytu, ujęcia lub ujawnienia przestępstwa.

Czy można przenieść sprawę do innego miasta? (Ekonomika procesowa)

To pytanie, które słyszę bardzo często: „Czy muszę jeździć na rozprawy 400 km, skoro ja, oskarżony i świadkowie mieszkamy w jednym mieście, a sąd wybrano tylko dlatego, że tam ktoś złożył zawiadomienie?”.

Na szczęście prawo przewiduje furtkę. To art. 36 k.p.k. Sąd wyższego rzędu może przekazać sprawę do innego sądu równorzędnego, jeżeli większość osób, które należy wezwać na rozprawę, zamieszkuje w pobliżu tego sądu, a z dala od sądu właściwego.

To potężne narzędzie. Jeśli:

• zostałeś oskarżony o stalking przed sądem w Rzeszowie,
• Ty mieszkasz w Szczecinie,
• pokrzywdzona mieszka w Szczecinie,
• świadkowie są ze Szczecina,

…to prowadzenie procesu w Rzeszowie jest absurdem logistycznym i finansowym. W takiej sytuacji składamy wniosek o przekazanie sprawy. Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że wygoda sądu nie jest ważna, ale „dobro wymiaru sprawiedliwości” i koszty postępowania – już tak.

Pamiętaj o właściwości rzeczowej!

Na koniec ważna uwaga. Reguły pomocnicze, o których piszę, dotyczą właściwości miejscowej (czyli: które miasto?). Ale musisz też pamiętać o właściwości rzeczowej (czyli: jaki szczebel sądu?).

Większość spraw trafia do Sądów Rejonowych. Ale jeśli zarzut dotyczy zbrodni (np. zabójstwa) lub poważnych przestępstw gospodarczych, sprawę od razu przejmie Sąd Okręgowy jako sąd I instancji. Reguły pomocnicze stosujemy odpowiednio do obu tych szczebli.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania