Groźby karalne i zmuszanie – gdzie kończą się nerwy, a zaczyna przestępstwo? (Art. 190 i 191 k.k.)
„Zabiję cię”, „pożałujesz tego”, „zniszczę cię w sądzie” – w emocjach padają różne słowa. Ale czy wiesz, kiedy zwykła kłótnia staje się sprawą karną? Wyjaśniam różnicę między groźbą karalną a zmuszaniem, tłumacze pułapkę „windykacji na własną rękę” i podpowiadam, jak bronić się przed oskarżeniami, gdy poniosły Cię nerwy.
Groźba karalna (art. 190 k.k.) występuje wtedy, gdy sprawca zapowiada popełnienie przestępstwa, a u ofiary powstaje uzasadniona obawa spełnienia tej groźby. Zmuszanie (art. 191 k.k.) to przestępstwo „celowe” – sprawca używa przemocy lub groźby po to, by wymusić na ofierze konkretne zachowanie (np. zwrot długu). To kluczowa różnica: groźba ma straszyć, zmuszanie ma łamać wolę.
W pigułce — najważniejsze fakty
Strach musi być uzasadniony. Przy groźbie karalnej (art. 190 k.k.) nie wystarczy, że ktoś powiedział coś strasznego. Sąd bada, czy obiektywnie, w danej sytuacji, można było się bać.
Zmuszanie jest ścigane z urzędu. W przeciwieństwie do gróźb, które są ścigane na wniosek pokrzywdzonego, przy zmuszaniu (art. 191 k.k.) policja działa automatycznie po uzyskaniu wiedzy o sprawie.
Pułapka windykacyjna. Siłowe odzyskiwanie długu (nawet słusznego!) to najkrótsza droga do zarzutów za zmuszanie. Prawo nie pozwala na samosądy.
Groźba karalna (Art. 190 k.k.) – analiza przepisu
Zacznijmy od najczęstszego zarzutu w sprawach „sąsiedzko-rodzinnych”. Art. 190 § 1 Kodeksu karnego mówi jasno: kto grozi innej osobie popełnieniem przestępstwa na jej szkodę lub szkodę osoby najbliższej, jeżeli groźba wzbudza w zagrożonym uzasadnioną obawę, że będzie spełniona, podlega karze.
W praktyce oznacza to, że muszą zostać spełnione trzy warunki, abyśmy mogli mówić o przestępstwie:
- Treść groźby: Sprawca musi zapowiadać popełnienie przestępstwa (np. pobicie, podpalenie, zniszczenie mienia). Zapowiedź działań zgodnych z prawem (np. „podam cię do sądu”, „zwolnię cię z pracy dyscyplinarnie”) nie jest groźbą karalną.
- Adresat: Groźba musi dotyczyć pokrzywdzonego lub jego osób najbliższych (dzieci, małżonka, rodziców).
- Skutek w psychice (kluczowe!): Groźba musi wywołać uzasadnioną obawę spełnienia.
To właśnie o tę „uzasadnioną obawę” toczą się największe boje na sali sądowej. Nie chodzi o to, czy ofiara mówi, że się bała. Chodzi o to, czy w świetle okoliczności (zachowanie sprawcy, jego przeszłość kryminalna, możliwości fizyczne, stan trzeźwości) przeciętny człowiek czułby realne zagrożenie. Jeśli ktoś pisze na komunikatorze „zabiję cię”, a zaraz potem wysyła roześmianą emotikonę, albo grozi z drugiego końca świata – obrona ma silne argumenty, by podważyć realność obawy.
Często groźby są elementem szerszego nękania. Jeśli zachowania te powtarzają się i godzą w prywatność ofiary, kwalifikacja może zmienić się na stalking (uporczywe nękanie), co wiąże się ze znacznie surowszą odpowiedzialnością karną.
Wulgaryzmy, wyzwiska i agresja słowna to często „tylko” zniewaga, a nie groźba karalna. Jeśli sąsiad krzyczy do Ciebie obraźliwe słowa, ale nie zapowiada, że zrobi Ci krzywdę fizyczną lub materialną – nie wyczerpuje znamion art. 190 k.k. To istotne rozróżnienie dla strategii obrony.
Zmuszanie (Art. 191 k.k.) – kiedy celem jest wymuszenie działania
Zmuszanie to przestępstwo o zupełnie innym ciężarze gatunkowym. Tutaj agresja (przemoc lub groźba) jest tylko środkiem do celu. Sprawca chce zmusić ofiarę do:
- określonego działania (np. podpisania umowy, wydania pieniędzy, wycofania zeznań),
- zaniechania (np. zaprzestania działalności konkurencyjnej),
- znoszenia czegoś (np. przebywania sprawcy w mieszkaniu ofiary).
Kodeks karny w art. 191 § 1 posługuje się pojęciem groźby bezprawnej. Jest to pojęcie szersze niż groźba karalna. Obejmuje ono nie tylko zapowiedź przestępstwa, ale też np. groźbę rozgłoszenia wiadomości uwłaczającej czci (szantaż reputacją) lub groźbę postępowania karnego, jeśli nie ma ona na celu ochrony prawa.
Przykładem, który często trafia do mojej kancelarii, jest sytuacja wynajmu mieszkania. Właściciel, chcąc pozbyć się niepłacącego lokatora, odcina media, wymienia zamki pod nieobecność lokatora albo „dokwaterowuje” agresywnych kolegów. Takie działanie to klasyczne zmuszanie do określonego zachowania (wyprowadzki) poprzez stosowanie przemocy innej niż fizyczna (przemoc pośrednia) lub gróźb. Często towarzyszy temu naruszenie miru domowego, co kumuluje zarzuty.
To scenariusz, który niszczy życie wielu uczciwym przedsiębiorcom. Kontrahent nie płaci faktury? Jedziesz do niego, krzyczysz, blokujesz mu wyjazd autem, żeby „zmiękł” i zapłacił. W świetle prawa stajesz się przestępcą. Fakt, że dług jest prawdziwy, nie ma znaczenia dla bytu przestępstwa z art. 191 k.k. Prawo do egzekucji ma komornik, a nie Ty. Dla sądu stajesz się sprawcą zmuszania, a Twój dłużnik – pokrzywdzonym.
Ściganie na wniosek vs. z urzędu
Z perspektywy procesowej, różnica między tymi dwoma przestępstwami jest kolosalna i wpływa na to, co zrobi policja.
Groźba karalna (Art. 190 k.k.) jest przestępstwem wnioskowym. Oznacza to, że policja nie może prowadzić postępowania bez wyraźnego żądania pokrzywdzonego. Składając zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa, musisz zaznaczyć, że żądasz ścigania i karania sprawcy. Co ważne – wniosek ten można cofnąć w postępowaniu przygotowawczym (za zgodą prokuratora), co często kończy sprawę, np. po mediacji.
Zmuszanie (Art. 191 k.k.) jest przestępstwem ściganym z urzędu. Gdy organy ścigania dowiedzą się o zdarzeniu (np. z nagrania w internecie, od sąsiadów, z notatki policyjnej), mają obowiązek działać. Wola pokrzywdzonego ma mniejsze znaczenie – nawet jeśli ofiara „wybaczy” sprawcy, prokurator nadal może (i zazwyczaj musi) skierować akt oskarżenia do sądu.
Gdy sprawa o groźby lub zmuszanie trafi na biurko prokuratora, procedura rusza błyskawicznie. Najpierw kluczowe jest zabezpieczenie dowodów cyfrowych: policja może dokonać zatrzymania telefonu lub komputera sprawcy, aby odzyskać historię korespondencji. W sprawach o zmuszanie często weryfikowany jest monitoring (np. z miejsca zdarzenia drogowego lub siedziby firmy).
Jeśli dowody wskazują na wysokie prawdopodobieństwo popełnienia czynu, a sprawca zachowuje się agresywnie, prokurator niemal na pewno zastosuje środki zapobiegawcze: dozór policji oraz zakaz zbliżania się i kontaktowania z pokrzywdzonym. W skrajnych przypadkach (np. groźby zabójstwa poparte posiadaniem broni) wchodzi w grę tymczasowe aresztowanie.
Strategia obrony – kontekst to wszystko
Jeśli postawiono Ci zarzuty z art. 190 lub 191 k.k., nie panikuj. W tych sprawach kontekst jest królem. Słowa wyrwane z kontekstu mogą brzmieć przerażająco, ale osadzone w realiach wieloletniego konfliktu, wzajemnych wyzwisk czy specyficznego „języka” środowiskowego, mogą stracić przymiot przestępstwa.
Twoja linia obrony (którą powinien ustalić obrońca oskarżonego) może opierać się na wykazaniu, że:
- Nie miałeś zamiaru wywołać strachu (tzw. animus iocandi – żart, choćby niesmaczny).
- Groźba nie była realna (np. osoba na wózku inwalidzkim grozi pobiciem mistrzowi MMA – brak uzasadnionej obawy).
- Działanie było nagłe, pod wpływem silnego wzburzenia usprawiedliwionego okolicznościami (co nie wyłącza winy, ale może łagodzić karę).
- W przypadku zmuszania – nie doszło do użycia przemocy ani groźby bezprawnej, a jedynie do stanowczej negocjacji.
Warto pamiętać, że każdy dowód ma dwie strony. Nagranie audio, na którym krzyczysz, może być dowodem przeciwko Tobie, ale jeśli słychać na nim prowokację drugiej strony, może to zmienić ocenę sądu. Kluczowe jest przesłuchanie podejrzanego – to, co powiesz do protokołu na początku, zdeterminuje losy całej sprawy.
W sprawach o groźby często dążymy do wykazania znikomej szkodliwości społecznej czynu lub braku znamion przestępstwa. Jeśli dowody są mocne, walczymy o warunkowe umorzenie postępowania karnego. To rozwiązanie idealne dla osób niekaranych – sprawa kończy się okresem próby, a w kartotece karnej pozostajesz osobą „czystą”. Pomagamy też w negocjacjach z pokrzywdzonym, co przy art. 190 k.k. może doprowadzić do wycofania wniosku o ściganie.
Dowody – screenshoty to nie wszystko
W dzisiejszych czasach większość gróźb pada w formie cyfrowej. SMS-y, wiadomości na Messengerze, WhatsAppie czy e-maile są trwałym śladem. Pokrzywdzeni często przychodzą do kancelarii z wydrukami screenshotów. To dobry początek, ale dla sądu może być niewystarczający.
Dlaczego? Screenshoty łatwo sfałszować. Dlatego w postępowaniu kluczowe jest zabezpieczenie oryginalnego nośnika lub uwierzytelnienie wiadomości przez biegłego informatyka. Jeśli jesteś ofiarą, nie kasuj wiadomości! Nawet tych, które sam wysłałeś – brak ciągłości rozmowy budzi wątpliwości sądu co do Twojej wiarygodności.
FAQ – Najczęściej zadawane pytania
Czy powiedzenie „zniszczę cię w sądzie” to groźba karalna?
Nie. Zapowiedź skorzystania z legalnych środków prawnych (pozew, zawiadomienie policji) nie jest groźbą bezprawną ani karalną, nawet jeśli jest wypowiedziana w gniewie. Warunkiem jest jednak, abyś miał realne podstawy do takich działań, a nie używał ich tylko jako formy szantażu.
Jak zakończyć sprawę o groźby polubownie?
W przypadku gróźb karalnych (art. 190 k.k.) możliwe jest porozumienie z pokrzywdzonym. Jeśli pokrzywdzony cofnie wniosek o ściganie (np. po przeprosinach i zadośćuczynieniu), sprawa zostanie umorzona. Warto też rozważyć wniosek o odstąpienie od oskarżenia w sprawach prywatnoskargowych, choć groźby są ścigane z oskarżenia publicznego (ale na wniosek).
Jaka kara grozi za groźby i zmuszanie?
Za groźby karalne (art. 190 k.k.) grozi grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 3. Za zmuszanie (art. 191 § 1 k.k.) grozi kara do 3 lat więzienia. Jeśli jednak zmuszanie połączone jest ze stosowaniem przemocy skutkującej np. uszczerbkiem na zdrowiu (sprawdź: kwalifikacja uszczerbku na zdrowiu), odpowiedzialność karna będzie znacznie surowsza.
Otrzymałeś wezwanie lub groźby?
Nie czekaj, aż sytuacja wymknie się spod kontroli. Niezależnie czy jesteś ofiarą, czy podejrzanym – potrzebujesz chłodnej analizy prawnej.
📚 Źródła prawne:
-
⚖️ Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Tekst aktu prawnego):
Pobierz ustawę z Internetowego Systemu Aktów Prawnych (Sejm) -
⚖️ Art. 190 Kodeksu Karnego (Groźba karalna):
Zobacz treść przepisu w serwisie SIP LEX -
⚖️ Art. 191 Kodeksu Karnego (Zmuszanie):
Zobacz treść przepisu w serwisie SIP LEX
