Wyrok karny a pełnienie funkcji w organach spółek – art. 18 k.s.h.

Jak działa „automatyczny” zakaz pełnienia funkcji?

Wielu menedżerów żyje w błędnym przekonaniu, że jeśli w wyroku karnym sąd nie wpisał punktu o „zakazie zajmowania stanowisk w spółkach prawa handlowego”, to mogą spać spokojnie. Nic bardziej mylnego. To jest właśnie największa pułapka art. 18 Kodeksu spółek handlowych.

Zakaz ten ma charakter ex lege (wynika z samej ustawy). Oznacza to, że skutek następuje w chwili uprawomocnienia się wyroku skazującego, niezależnie od woli sądu czy prokuratora. Sędzia karny może nawet nie wiedzieć, że jesteś prezesem dużej spółki z o.o. – dla mechanizmu prawnego nie ma to znaczenia.

Konsekwencje są natychmiastowe:

• Twój mandat wygasa z dniem uprawomocnienia się wyroku.
• Nie możesz skutecznie reprezentować spółki (podpisywać umów, składać oświadczeń).
• Jeśli nadal działasz jako członek zarządu, narażasz spółkę na nieważność czynności prawnych i kolejne problemy.

Za jakie przestępstwa wylecisz z zarządu?

Ustawodawca uznał, że osoby skazane za pewne kategorie czynów nie dają rękojmi uczciwego prowadzenia spraw gospodarczych. Nie chodzi tu o każde przestępstwo (np. spowodowanie wypadku drogowego zazwyczaj nie zamknie Ci drogi do bycia prezesem, chyba że sąd orzeknie środek karny w postaci zakazu jako dodatkową karę – ale to inna procedura).

Art. 18 § 2 K.s.h. precyzyjnie wskazuje rozdziały Kodeksu karnego. Zakaz obejmuje prawomocne skazanie za:

1. Przestępstwa przeciwko mieniu (Rozdział XXXV K.k.)

To najczęstsza przyczyna problemów. Wpadają tu:

• Oszustwo (Art. 286 K.k.): Klasyk spraw gospodarczych. Wystarczy, że prokurator uzna, iż zawierając umowę, wiedziałeś, że spółka nie zapłaci faktury w terminie. Przestępstwo oszustwa jest jednym z najczęściej zarzucanych menedżerom.
• Przywłaszczenie (Art. 284 K.k.): Np. niewyliczenie się z firmowych pieniędzy lub sprzętu.
• Kradzież (Art. 278 K.k.) i kradzież z włamaniem.
• Szkoda w obrocie gospodarczym (Art. 296 K.k.): Tzw. niegospodarność menedżerska (nadużycie zaufania).

2. Przestępstwa przeciwko wiarygodności dokumentów (Rozdział XXXIV K.k.)

Tutaj menedżerowie często wpadają przez „drogę na skróty”. Podpisanie się za wspólnika na protokole („bo się spieszyło”, „bo on wiedział”), antydatowanie umowy czy posługiwanie się nierzetelną fakturą. Fałszowanie dokumentów eliminuje z zarządu tak samo skutecznie jak wielkie oszustwo finansowe.

3. Przestępstwa przeciwko obrotowi gospodarczemu (Rozdział XXXVI K.k.)

W tej grupie znajdują się czyny ściśle związane z prowadzeniem firmy, m.in.:

• Pranie brudnych pieniędzy.
• Udaremnianie zaspokojenia wierzycieli (ucieczka z majątkiem).
• Prowadzenie ksiąg w sposób nierzetelny (jeśli kwalifikowane z K.k., a nie tylko K.k.s.).

4. Przestępstwa z samego Kodeksu spółek handlowych

Warto pamiętać o art. 585-592 K.s.h. Najbardziej typowym przykładem jest tu niezgłoszenie upadłości w terminie, co jest przestępstwem (art. 586 K.s.h.) i automatycznie blokuje możliwość pełnienia funkcji w przyszłości.

Skąd sąd rejestrowy (KRS) dowie się o wyroku?

Jeszcze kilka lat temu przepływ informacji był powolny. Dziś systemy są zintegrowane teleinformatycznie. Krajowy Rejestr Karny (KRK) automatycznie wymienia dane z Krajowym Rejestrem Sądowym (KRS).

Jak się bronić? Strategia „Warunkowego Umorzenia”

Skoro wiesz już, że wyrok skazujący to koniec kariery w zarządzie na minimum 5 lat, Twoim celem procesowym musi być uniknięcie „skazania” w sensie prawnym. Czy to możliwe, nawet jeśli dowody winy są mocne?

Tak. Ratunkiem jest instytucja warunkowego umorzenia postępowania karnego. Sąd stwierdza winę sprawcy, ale odstępuje od skazania i wymierzenia kary, poddając sprawcę próbie. Kluczowa różnica polega na tym, że wyrok warunkowo umarzający nie jest wyrokiem skazującym.

Osoba, wobec której warunkowo umorzono postępowanie, zachowuje status osoby niekaranej. W świetle art. 18 K.s.h. taka osoba MOŻE nadal pełnić funkcję prezesa czy członka rady nadzorczej. Dlatego w sprawach gospodarczych, gdzie nierzetelne faktury lub błędy w dokumentacji są ewidentne, walka o warunkowe umorzenie postępowania jest często ważniejsza niż walka o uniewinnienie, które może być nierealne.

Czy można skrócić 5-letni zakaz?

Standardowo zakaz trwa 5 lat od uprawomocnienia się wyroku (chyba że skazano Cię na więzienie bez zawieszenia – wtedy 5 lat liczy się dopiero od zakończenia odbywania kary). Jednak prawo przewiduje furtkę.

Zgodnie z art. 18 § 3 K.s.h., skazany może złożyć wniosek do sądu, który wydał wyrok, o zwolnienie z zakazu pełnienia funkcji lub o skrócenie jego czasu. Nie jest to jednak automat. Musisz przekonać sąd, że:

• Przestępstwo miało charakter incydentalny.
• Twoja postawa po wyroku jest nienaganna.
• Pełnienie przez Ciebie funkcji jest bezpieczne dla obrotu gospodarczego.
• Spółka potrzebuje Twoich kompetencji.

Wniosek ten można złożyć już po uprawomocnieniu się wyroku, jednak w praktyce sądy rzadko zwalniają z zakazu natychmiast po skazaniu. Zazwyczaj trzeba odczekać pewien okres, by wykazać poprawę.

Kiedy odzyskujesz „czystą kartę”?

Zakaz nie trwa wiecznie. Kończy się on z upływem 5 lat, ale też nie później niż z chwilą zatarcia skazania. To bardzo ważny przepis. Jeśli otrzymasz karę grzywny lub karę w zawieszeniu, zatarcie skazania może nastąpić szybciej niż po 5 latach (np. po roku lub 6 miesiącach od wykonania kary grzywny). Wraz z momentem zatarcia skazania, wpis o karalności znika z KRK, a Ty odzyskujesz pełną zdolność do bycia powoływanym do władz spółek.

Warto więc pilnować terminów wykonania kary (np. zapłaty grzywny), bo każde opóźnienie wydłuża czas trwania zakazu korporacyjnego.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania